Wat betekent vrij?
of Wat wordt met vrije software bedoeld?

NB: In februari 1998 is een groep mensen begonnen de term "Free Software (Vrije Software)" te vervangen door "Open Source Software (Open Bron Software)". Dit debat over terminologie weerspiegelt verschillen op het vlak van de onderliggende filosofie. Maar de praktische eisen waaraan de softwarelicenties moeten voldoen en de verdere toelichting die we op deze pagina geven, zijn in wezen gelijkaardig voor Vrije Software en voor Open Bron Software.

Mensen die onbekend zijn met vrije software vinden de (Engelse) terminologie vaak verwarrend. Het Engelse woord "free" heeft namelijk verschillende betekenissen, waarvan de belangrijkste "vrij" en "gratis" zijn. Als we het over Free Software hebben, bedoelen we "vrij" en niet "gratis".

Software die alleen "free" is in de betekenis van gratis, is nauwelijks vrij. Het mag je verboden worden de software verder te verspreiden en je mag het vrijwel zeker niet zelf aanpassen of verbeteren. Software die gratis in licentie wordt gegeven is over het algemeen een middel om in een marketingcampagne een ander, gerelateerd product aan te prijzen of een kleinere concurrent uit de markt te drukken. Er is geen enkele garantie dat de software altijd gratis zal blijven.

Terwijl gratis software dus niet voor altijd gratis hoeft te blijven, blijft vrije software wel altijd vrij. Software dat in het publieke domein zit (zogenaamde public domain software) kan in niet-vrije programma's worden gestopt. Alle verbeteringen die dan worden gemaakt, zijn verloren voor de gemeenschap. Om vrij te blijven, moet software dus een goed copyright hebben en onder de juiste licentie worden verspreid.

Op het eerste gezicht is een stuk software ofwel vrij, of het is dat niet. In het echte leven is het echter vele malen meer gecompliceerd dan dat. Om te begrijpen wat mensen bedoelen wanneer ze software "vrij" noemen, moeten een klein uitstapje maken naar de wereld van software-licenties.

Copyrights zijn een methode om de rechten van de maker van bepaalde werken (zoals artikelen, boeken en ook software) te beschermen. In de meeste landen (waaronder Nederland en België) valt software die iemand schrijft automatisch onder het copyright van die persoon. Een licentie is de manier waarop auteurs aan anderen toestemming geven voor gebruik van hun creatie (in dit geval software) onder voorwaarden die ze acceptabel vinden. Het is aan de auteur(s) om een licentie af te geven die verklaart op welke manier de software mag worden gebruikt. Voor een verdere uitleg van copyright, zie http://www.copyright.gov/.

het spreekt vanzelf dat verschillende situaties verschillende licenties vereisen. Softwarebedrijven willen hun bezittingen beschermen en daarom geven ze alleen gecompileerde code vrij die voor mensen niet leesbaar is en leggen ze veel beperkingen op voor het gebruik van hun software. Auteurs van vrije software daarentegen zijn over het algemeen op zoek naar een combinatie van enkele van de volgende punten:

Veel mensen schrijven hun eigen licentie. Dat wordt echter met argusogen bekeken omdat bij het schrijven van een licentie die doet wat je wilt, heel wat subtiele zaken komen kijken. Te vaak is de gebruikte verwoording onduidelijk of zijn bepaalde situaties in conflict met elkaar. Gelukkig zijn er al een aantal licenties geschreven die waarschijnlijk geschikt zijn voor uw doelen.

Drie van de meest gebruikte licenties zijn:

Deze licenties komen op de volgende punten overeen:

Dit laatste punt, dat het verkopen van de software voor geld is toegestaan, lijkt in strijd te zijn met het idee van vrije software. Het is echter een van haar sterke punten. Aangezien de licentie gratis verspreiding toestaat, kan iedereen die een kopie van de software heeft deze zelf verder verspreiden. Het is zelfs mogelijk om de software te verkopen. In de praktijk kost het maken van een digitale kopie van software vrijwel niets. Vraag en aanbod houden de prijs laag. Als het handig is om een groot stuk software of een verzameling van software te verspreiden via een vast medium, zoals een CDROM, mag de verkoper iedere prijs vragen die hij wil. Als de winstmarge echter te hoog is, zullen andere verkopers op de markt verschijnen en de prijs zal zakken door de concurrentie. Hierdoor is het mogelijk om een volledige distributie van Debian op CDROM te krijgen voor minder dan EUR10.

Hoewel vrije software niet helemaal vrij van beperkingen is (alleen software in het publieke domein is dat) geeft het de gebruiker de flexibiliteit om te doen wat nodig is om zijn werk gedaan te krijgen. Tegelijkertijd worden de rechten van de auteur beschermd. Dat is pas vrijheid.

Het Debian-project is een groot voorstander van vrije software. Omdat er vele verschillende licenties worden gebruikt voor software, is een aantal regels, de Debian Richtlijnen voor Vrije Software (DFSG) bedacht om een redelijke definitie te geven van vrije software. Alleen software die aan de DFSG voldoet wordt toegelaten tot de primaire distributie van Debian.